"Kapo" Aleksandar Tišma

Ciało to wspaniały mechanizm (...), potrafi się podnieść z czarnych ran i gnijących guzów, zasklepić okaleczenia i wydalić ropę. Ale obrazów w zwojach mózgowych nie jest w stanie wydalić. 

 

Kapo jest wstrząsającą, wybitną pod względem literackim książką, którą można śmiało zestawić z Opowiadaniami Tadeusza Borowskiego. Jej autor, Aleksandar Tišma, był serbskim pisarzem, najbardziej znanym ze swojej trylogii zatytułowanej Novi Sad, której ostatnią część stanowi Kapo powstały w 1987 roku. Po polsku ukazała się z tego cyklu jeszcze Księga Blama, opowiadająca z perspektywy jednej z nielicznych ocalałych osób o zagładzie Serbów i Żydów w 1942 roku dokonanej przez władze węgierskie. Kapo, natomiast, jest historią młodego człowieka pochodzenia żydowskiego, Vilko Lamiana, który po wybuchu wojny trafił do obozu utworzonego przez Chorwatów w Jasenovacu. Aby ratować swoje życie, ukradł tożsamość zmarłego współwięźnia i jako już nie Żyd został przewieziony do Auschwitz. Po wojnie starał się zapomnieć o swoich przeżyciach i przez długi czas mu się to względnie udawało, dopóki przypadkiem nie natrafił w gazecie na nazwę miejscowości, z której pochodziła Helena Lifka, jedna z jego ofiar, kobiet, które gwałcił w obozie, będąc kapo.

 

Powieść jest bardzo wnikliwą wiwisekcją psychiki osoby, która jest jednocześnie ofiarą, jak i katem. Akcja rozgrywa się w latach siedemdziesiątych z licznymi retrospekcjami. Po pierwsze, siegają one do czasów przedwojennych - dzieciństwa i edukacji bohatera, na których kładzie się cień jego żydowskiego pochodzenia. Próby wtopienia się w tło, wpisania się w istniejące struktury społeczne, zapewnienia bezpieczeństwa podejmowane przez rodziców Vilka, czy jego samego, takie jak: chrzest, katolicka szkoła, studia zapewniające zawód, który można wykonywać wszędzie, czy wreszcie osobiste wybory dokonywane kosztem własnych uczuć - wszystko to w pewnym momencie zawodzi. W gazetach zaczynają się pojawiać nienawistne artykuły, a potem wystarczy kilka lat i ludzie są masowo zamykani i mordowani w obozach, takich jak Jasenovac. Po drugie, retrospekcje, przede wszystkim, przywołują przeżycia wojenne i obozowe Lamiana. Są one bardzo naturalistycznie przedstawione. Raz rozbudzona pamięć prowadzi w otchłań. Zwykłe, codzienne wydarzenia, przedmioty, prawie każdy szczegół otoczenia może wywołać w jego straumatyzowanym umyśle kaskadę wspomnień prowadzących do ataków paniki i paranoi. Czytelnik jest tak niezwykle blisko postaci, że jest niejako zmuszony do przyjrzenia się z niezwykłą uwagą temu węzłowi bycia jednocześnie ofiarą i sprawcą ze wszystkimi konsekwencjami, ciągnącymi się przez całe późniejsze życie. Towarzyszy Lamianowi w jego samoudręczeniu i samousprawiedliwianiu: Mogłem przeżyć, a nie zdradzić (...) mogłem nie bić, nie zabijać, mogłem być po stronie cierpienia i cierpieć, potępiać tych, którzy cierpienia zadawali, a nie dołączyć do nich, mogłem wytrzymać lata męki z wiarą, że nie jest ważne, czy ja będę tym ziarnkiem, które przypadkiem przetrwa, mogłem nie połakomić się na sytość, a w sytości na ciała, które w tej zgniliźnie lśniły perłowym blaskiem rozpaczy.

 

Niezwykle bolesna proza, oblepiająca, duszna, wzbudzająca zarówno uczucia odrazy, jak i głębokiego współczucia wobec bohatera. Książka, której nie chce się czytać i jednocześnie nie sposób przerwać lektury. Kapo Tišmy pozostawia otwarte pytanie o to, gdzie leży granica, poza którą nie da się już usprawiedliwić czynów chęcią przeżycia. 

"Todtnauberg" Paul Celan

Arnika, oczy cieszy,

napój ze źródła, nad nim

gwiezdny rzut,

w tej

chacie,

 

do tej księgi

- czyje wzięto nazwiska

przed moim? -,

ta do księgi wpisana linijka

z nadzieją, dzisiaj,

na myślące, które

w sercu wzbiera

słowo, 

 

kępy traw, tu i ówdzie,

też orchidee, pojedynczo,

 

surowo, później, w podróży,

wyraźnie,

 

człowiek, który powozi

przysłuchuje się nam,

 

te wpół-

wdeptane ścieźki -

kłody na wyżynnych torfowiskach,

 

tyle

wilgoci.

__________

Poprzestać na stwierdzeniu, że Celan czytał Heideggera, byłoby mało. To coś więcej niż nawet bezgraniczne "uznanie" myśli filozofa i można zaryzykowac pogląd, że poezja Celana jest w całości dialogiem z myślą Heideggerowską. (...)

 

Tego rodzaju dialog żadną miarą nie wymaga spotkania - "efektywnego" spotkania, jak to się mówi. Raczej przeciwnie. Spotkanie to coś, co może zepsuć dialog, przerwać. Bo dialog jest w tym sensie istną kruchością.

 

Tymczasem między Celanem a Heideggerem do spotkania doszło. Miało ono miejsce w 1967 roku, prawdopodobnie latem. Celan złożył wizytę Heideggerowi w Todtnauberg, w jego szwarcwaldzkiej Hütte (chacie), która była ustroniem filozofa. O tym spotkaniu - mającym, pośrednich lub bezpośrednich, świadków - traktuje wiersz (...)

 

"Todtnauberg" właściwie trudno uznać za wiersz: jedna fraza nominalna, rozdrobniona, rozciągnięta, eliptyczna, ciężko się składająca, nawet nie zarys, resztka - pozostałość - zarzuconej narracji: zdawkowe uwagi czy zapiski, jakby napisane w pośpiechu z myślą o przyszłym wierszu, skrótowe, zrozumiałe wyłącznie dla tego, kto je zapisał. To wiersz wyczerpany, czy też - by lepiej to ująć - zawiedziony. Bo jest wierszem rozczarowania: rozczarowania poezją i samym tym rozczarowaniem. (...)

 

Celan - poeta, i to żydowski - przybył do Heideggera - myśliciela, niemieckiego myśliciela - z jedną jedyną prośbą, lecz bardzo konkretną: by ów myśliciel wsłuchujący się w poezję, ten, który skompromitował się, co prawda na krótko i w sposób nie najbardziej zawstydzający, tym właśnie, co doprowadziło do Auschwitz, i toczył wprawdzie spór z narodowym socjalizmem, lecz zachował całkowite milczenie na temat Auschwitz - więc by ów myśliciel zdobył się na jedno słowo na temat cierpienia. Słowo, dzięki któremu wszystko być może pozostawało jeszcze możliwe. Nie samo "życie", bo ono zawsze jest możliwe, i było takim, jak wiadomo, nawet w Auschwitz, lecz egzystencja, poezja, mowa. Język. To znaczy stosunek do drugiego człowieka. 

Czy można było wydobyć zeń takie słowo?

Latem 1967 roku Celan wpisuje się do księgi gości Heideggrowskiej Hütte. Nie wie, kto wpisywał się przed nim; podpisy - imiona i nazwiska - w takich okolicznościach niewiele znaczą. Chodziło o słowo, proste słowo. Pisze. Co? Jedną linijkę czy też wers. Oczekuje tylko słowa, a to słowo, oczywiście, nie pada. I nic, milczenie: nikt. Nienadejście słowa ("wydarzenie bez odpowiedzi").

Jakiego słowa Celan mógł oczekiwać, nie wiem. Jakie słowo, według niego miałoby taką siłę, by wyrwać go z groźby afazji i idiomatyki (nienadejścia słowa), w których wiersz wymamrotany przeciw milczeniu mógł się pogrążyć jak w grzęzawisku? Jakie słowo mogłoby nieoczekiwanie przynieść wydarzenie?

Nie wiem. Coś mi podpowiada, że chodziło o słowo najskromniejsze, a zarazem najtrudniejsze do wypowiedzenia, wymagające właśnie "wyjścia z siebie" - słowo, którego cały Zachód w swym patosie odkupienia nigdy nie umiał wypowiedzieć i którego pozostaje się nam nauczyć, o ile sami nie mamy zatonąć: tym słowem jest przepraszam.

I właśnie w obliczu tego słowa Celan nas pozostawia. Czyżby znak? 

 

__________

Wiersz (w tłumaczeniu Feliksa Przybylaka) i komentarz pochodzą z książki Poezja jako doświadczenie Philippe Lacoue-Labarthe (przełożył Janusz Margański); Wydawnictwo słowo/obraz/terytoria Gdańsk 2004 

 

 

 

 

 

"Azard" Paweł Kozioł

(...) prasa pierwszego dnia ogłasza zamach, a wojsko w pośpiechu skrobie sobie nowe, ulepszone regulaminy, których nie będzie przestrzegać tak samo, jak starych.

- Nikt nie chce zostać posądzony o bezczynność.

(...) bezczynność byłaby lepsza od tego, co się dzieje. To krwią się skończy, tylko nie wiem jeszcze jak: kolejnym wypadkiem czy skazaniem kogoś niewinnego, bo co to za wypadek bez sprawcy.

 

Azard jest powieścią historyczną o eksplozji w Cytadeli warszawskiej i jej dalekosiężnych następstwach politycznych. W wyniku wybuchu, do którego doszło 13 października 1923 roku, zginęło 28 osób, 89 zostało rannych, wszystkie budynki Cytadelii uległy zniszczeniu, a skutki fali uderzeniowej były odczuwane w całej Warszawie. Natychmiast został wprawiony w ruch wojskowo-policyjny aparat śledczy, a teoria zamachu zaczęła dominować jako wyjaśnienie wydarzeń, bo była najbardziej wygodna politycznie. A skoro był zamach, to muszą być i zamachowcy. Najłatwiej było obarczyć winą komunistów i próbować udowodnić, że działali z inspiracji poselstwa sowieckiego w Warszawie. 

 

Powieść ma polifoniczny charakter. Bardzo wierne historycznie odtworzenie wydarzeń związanych z wybuchem w Cytadeli - śledztwo, załatwianie politycznych interesów, działanie wywiadu, prasy - ukazane jest z perspektywy wielu osób. Choć nie ma tu bardzo pogłębionych portretów psychologicznych bohaterów, wszyscy nakreśleni sa wyraziście, świetnie rozumie się motywy ich działania. Niektóre zaś postacie budzą żywą sympatię. Ta polifonia głosów spięta jest cytatami ze Słowackiego. Tytuł każdego rozdziału zawiera nazwisko osoby, która odgrywa główną rolę w tym fragmencie powieści, a potem cytat z twórczości poety pasujący do treści. Wybór Słowackiego jest, z jednej strony w pewien sposób oczywisty, z drugiej ma głębszy sens. Oczywisty, ponieważ powieść portretuje pokolenie, które poezję Słowackiego powszechnie czytało. I co bardziej istotne, akcja rozgrywa się w dużej mierze w środowisku pepeesowców i  byłych legionistów Piłsudskiego. Wiadomo, że Józef Piłsudski najwyżej cenił z polskich wieszczów właśnie Juliusza Słowackiego. Świadczy o tym choćby fakt, że to jego osobiste zaangażowanie przyczyniło się do sprowadzenia prochów poety z Francji i pochowania ich na Wawelu. Słowa Piłsudskiego o Słowackim przytaczane są w powieści kilka razy, poczynając od jej motta: Słowacki, jako żywa prawda życia, jest między nami. W tym miejscu zaczyna się zabawa. Autor wpadł bowiem na karkołomny pomysł, który działa świetnie, ponieważ książka jest znakomicie napisana. A mianowicie, motto powieści zostaje potraktowane dosłownie. Słowacki występuje w książce pod własnym herbem Leliwa w postaci ducha, czy też upiora nawiedzającego Polskę. Towarzyszy postaciom i komentuje wydarzenia oraz przewiduje przyszłe wypadki. Jest to zręczny zabieg pozwalający zachować spoistość powieści i podreślić jej tematykę, bowiem pod literacką zabawą kryje się rozprawa z romantycznym mitem. I o ile cały utwór napisany jest językiem stylizowanym na dwudziestolecie międzywojenne, tak rozdziały, w których Słowacki zabiera głos, naszpikowane są gęsto parafrazami cytatów z twórczości poety, a przynajmniej tak się wydaje, przy czym niektóre fragmenty brzmią niepokojąco, zwłaszcza te mówiące o konieczności przelewu krwi, by umocnić narodowego ducha. 

 

Niezwykle wiarygodny i złożony jest w Azardzie obraz Polski początku lat dwudziestych ubiegłego wieku. Namacalny zarówno w pokazywaniu szczegółów codzienności (prześwietlenia rentgenowskie jako najnowsza metoda diagnostyczna), jak i znakomity w przedstawieniu początków powstałego po roku 1918 państwa. A istnieje ono zaledwie pięć lat i ma krwawą wojnę ze Związkiem Radzieckim za sobą. Dominuje chaos, na który składają się, między innymi: inflacja, problemy gospodarcze, ogromne napięcia polityczne prowadzące do zabójstw, z morderstwem prezydenta Narutowicza na czele. Strajki i protesty społeczne kończą się strzelaniem do manifestujących na ulicach. Pytanie, czym różni się polska władza w 1923 roku od carskiej, wisi w powietrzu. Wczorajsi działacze rewolucyjni walczący o wolność kraju, ścigani przez rosyjską ochranę, teraz idą w posły, idą w profesory. Stają się władzą, a władza korumpuje. Powieść na wielu poziomach zderza mit z rzeczywistością i pokazuje że myślenie kategoriami patriotyzmu w rozumieniu romantycznym - przelewu krwi za ojczyznę, nie jest dłużej adekwatne. Jest, na przykład, taka mikroscena, kiedy jedna z postaci widzi rannego żołnierza leżącego na łożu, pochylająca się nad nim z bandażami kobietę w długiej sukni, w kącie dziecko z przestraszonymi oczami. Obraz jak z Grottgera - komentuje w myślach ta osoba, wiedząc przecież dobrze, że okaleczony jest majorem, który został ranny, bo wpadł nietrzeźwy do rowu, wracając do domu z sutto zakrapianej kolacji. Romantyczny mit trzyma się jednak mocno. Jedni są zaczadzeni ideologicznie, inni to cynicznie wykorzystują. Uniesienia patriotyczne znakomicie przykrywają i usprawiedliwiają żądzę władzy, manipulacje, bezkarność, w końcu morderstwo.  

 

Należy jeszcze dodać, że Azard jest powieścią niepozbawioną humoru i przede wszystkim niezwykle wciągającą, niemal sensacyjną, co w sumie nie powinno dziwić skoro opowiada o śledztwie w sprawie wybuchu (a właściwie o kilku śledztwach, bo osobno toczy się postępowanie cywilne i wojskowe), o działaniach wywiadu, oraz spiskach. Te ostatnie są zapewne historycznie prawdziwe i stanowią jeszcze jednen dowód, że duch Słowackiego, twórcy Kordiana, świetnie pasuje do tej opowieści.

 

Znakomita książka z brawurowym pomysłem, pokazująca uniwersalne mechanizmy społeczne i polityczne, a jednocześnie głęboko zanurzona w polskiej historii i literaturze.

"Prawie nic. Józef Czapski. Biografia malarza" Eric Karpeles

Ja dopiero zaczynam być, jak maluję.

Prawie nic. Józef Czapski. Biografia malarza to książka ukazująca Józefa Czapskiego zarazem jako świadka historii i twórcę, podążającego własną drogą artystyczną. Jej autor, Eric Karpeles, jest amerykańskim malarzem zainteresowanym powiązaniami między malarstwem a literaturą. Zbierając materiały do esejów o obrazach w powieści Prousta natrafił na niewielką napisaną po francusku książkę, która wywarła na nim ogromne wrażenie. Były nią szkice zatytułowane Proust w Griazowcu napisane przez Czapskiego w obozie jenieckim na terenie Związku Radzieckiego. O sile fascynacji tą książką i samą osobą Czapskiego świadczy powstanie tej biografii, wymagające ogromu pracy i zaangażowania w dotarciu do dokumentów, listów, osób, które Czapskiego znały, oraz do rozproszonych po świecie obrazów. Wszystko to, aby napisać książkę o człowieku, o którym się przedtem nigdy nie słyszało. 

 

Znaczna część biografii poświęcona jest historii Polski w XX wieku, z którą losy Czapskiego były ściśle splecione. Józef Czapski urodził się w Pradze w 1896 roku w arystokratycznej, kosmopolitycznej rodzinie, w której polskość była kwestią wyboru. Dzieciństwo spędził na wsi pod Mińskiem, skąd wyjechał na studia do Petersburga, gdzie był świadkiem rewolucji rosyjskiej. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej związał się ze środowiskiem kapistów i wraz z nimi przebywał w Paryżu poświęcając się malarstwu. Zmobilizowany w 1939 roku, brał udział w kampanii wrześniowej i dostał się do niewoli radzieckiej. Tylko zbiegiem okoliczności uniknął tragicznego losu innych żołnierzy polskich, rozstrzelanych przez Sowietów. Po podpisaniu porozumienia Sikorski-Majski został specjalnym wysłannikiem generała Andersa jeżdzącym po Związku Radzieckim w poszukiwaniu polskich oficerów, jak wiadomo nadaremnie. Po wojnie osiadł we Francji i był współzałożycielem "Kultury Paryskiej". Pisał książki o swoich wojennych przeżyciach, podróżował z odczytami, stawał przed komisjami (między innymi amerykańskiego Kongresu), aby dać świadectwo prawdzie o zbrodni katyńskiej. 

Jest w tej książce rozmach w kreśleniu wydarzeń historycznych połączony z intymnym portretem jej bohatera. Całość napisana jest z wrażliwością i szacunkiem. Nie idealizując Czapskiego, Karpeles potrafi pokazać wielkość i złożoność tej postaci, a co więcej: pokazać żywego człowieka obdarzonego pięknymi cechami: wiernością sobie, empatią, ciekawością świata. Nieustannie poszukującego sensu, czego najlepszym wyrazem są dzienniki, prowadzone przez Czapskiego przez wiele lat. Były one antidotum na samotność i ciągłym dialogiem z samym sobą, z czytanymi książkami, widzianymi dziełami sztuki, wreszcie drogą rozwoju duchowego. Strony dziennika zapełnione rysunkami stanowią pogranicze pisarstwa i malarstwa, będącego w życiu Czapskiego rzeczą najbardziej istotną. Uważał się on bowiem przede wszystkim za malarza, co biografia świetnie pokazuje. Opowiada ona o jego drodze  artystycznej, ogromnej pasji twórczej, która powodowała, że szukał wytrwale swojego stylu, własnej odrębności malarskiej – zarówno w młodości, jak i potem, po prawie 10-letniej przerwie spowodowanej wojną, kiedy jako osoba już po pięćdziesiątce musiał praktycznie zaczynać od nowa.   

 

Eric Karpeles, sam będąc malarzem, świetnie przybliża twórczość Czapskiego, która na pierwszy rzut oka może wydawać się nieprzystępna. Fascynująco opowiada o jego poszukiwaniach twórczych, codziennej pracy, podążaniu własną drogą wbrew obowiązującym trendom, a także opisuje obrazy. Malarstwo było dla Czapskiego, upraszczając, próbą uchwycenia chwili, zapisem rzeczywistości bez jej upiększania, bo jak twierdził: bezinteresowność jest podstawą sztuki. Oddaję się codzienności, odkryciom dokonywanym, kiedy patrzę na stół, koszyk, twarz w oknie albo kawiarni. Tam znajduję punkt wyjścia do tego, co nazywam bezinteresownym odkryciem i radość z tego.

 

  

Fragmenty z "Prawie nic. Józef Czapski. Biografia malarza" Eric Karpeles

"Podczas wernisażu późnej wystawy jego obrazów reporter przeprowadzający wywiad z Czapskim ocenił ich niemodną tematykę, znalazłwszy na nich samotnych ludzi, stoliki w opustoszałych kawiarniach, na wpół ukryte twarze w metrze, stare i niepiękne osoby w pachnących stęchlizną, obitych pluszem fotelach teatralnych lub ponurych pasażach. Drobne codzienne zdarzenia ujrzane w przelocie". Dzienikarz wyróżnił także "jasne pejzaże i na pozór nieistotne przedmioty, takie jak stolik nocny z kawałkiem sznurka na blacie". Czapski odparł: "Tak to prawie nic. Ale to prawie nic oznacza wszystko". 

  

[O odczytach o "W poszukiwaniu straconego czasu" wygłaszanych w obozie jenieckim dla polskich oficerów w Związku Radzieckim w 1941 roku.]

 

"Wspominam z wdzięcznością kolegów, bywało ich o ile sobie ich przypominam, na tych odczytach francuskich o literaturze około 40, przychodzili o zmierzchu w fufajkach, mokrych butach, nieraz po długiej pracy w śniegu w dotkliwy mróz. Zamiast dawnych ikon i żażącej się pod nimi lampady, wisiały w kącie izby portrety Marksa, Lenina, Stalina, w czerwonych tekturkach (...) Koledzy siedzieli na wąskich i chwiejnych ławkach, słuchali w półmroku izby o przygodach księżnej Guermantes, o śmierci Bergotte'a, o mękach zazdrości Swanna."

 

"Dopiero tam zrozumiałem, co znaczy tak ceniona przez Prousta i według niego jedyna istotna i twórcza "pamięć mimowalna" (memoire involantaire). Wówczas zrozumiałem, jak wzmaga tę pamięć oderwanie się od książek, gazet, od miliona drobnych wrażeń intelektualnych normalnego życia. Z daleka od wszystkiego, co mogło mi świat Prousta przypominać, wspomnienia moje o nim, które na początku zdawały mi się niezmiernie szczupłe, zaczęły mi się gwałtownie i nieoczekiwanie rozrastać z siłą i precyzją zarazem jakby zupełnie niezależną od mojej woli."

 

"Kiedy rysujesz, czujesz każdą kreskę prowadzoną na papierze jako coś żyjącego, nieodwołalnego, i naraz rysunek zaczyna żyć. (...) Potem dwie - jedną kreską - notatki tulipanów wydały mi się nagle żywiej istniejące. Dlaczego? Bo je czułem podczas rysowania, czułem ten związek niezdarnego, niepewnego, zdeformowanego trochę rysunku, jakby między końcem ołówka a mną nie było żadnej przerwy. Ja byłem na końcu ołówka." 

*** 

"Mówi się o wyrazie samotności w moich obrazach. Może to prawda, ale nigdy sam nie stawiam tego pytania. Kiedy maluje nie myślę, dlaczego i dla kogo to robię. Jestem sam i maluję to, co mam malować. Ta bezinteresowność jest podstawą sztuki. Oddaję się codzienności, odkryciom dokonywanym, kiedy patrzę na stół, koszyk, twarz w oknie albo kawiarni. Tam znajduję punkt wyjścia do tego, co nazywam bezinteresownym odkryciem i radość z tego! Może to jest ta samotność, którą u mnie widzą, osobny świat".

 

Wiersz na styczeń - "Na początku" Matteo Campagnoli

 

 

Spróbuj pokochać gołe, białe ściany,

rysy w suficie; patrz na nie uważnie:

prędzej czy później zamienią się w mapy.

Spróbuj pokochać szare dni, nużące

dni, kiedy słońce siebie się wypiera,

bo na początku, pomnij, dzień był szary.

 

Spróbuj pokochać gołe ściany, białe

styczniowe nieba, powolną litanię

deszczu: ten welon utkany bez wątku.

Spróbuj pokochać pustkę, co się kryje

w rzeczach cierpliwie, i godziny, w których

nieme są nawet książki. Spróbuj kochać.

 

________

Tłumaczenie: Jacek Dehnel