14 listopada - rocznica urodzin Leopolda Staffa

DZIECIŃSTWO

Poezja starych studni, zepsutych zegarów,
Strychu i niemych skrzypiec pękniętych bez grajka,
Zżółkła księga, gdzie uschła niezapominajka
Drzemie – były dzieciństwu memu lasem czarów...

Zbierałem zardzewiałe, stare klucze… Bajka
Szeptała mi, że klucz jest dziwnym darem darów,
Że otworzy mi zamki skryte w tajny parów,
Gdzie wejdę – blady książę z obrazu Van Dycka.

Motyle-m potem zbierał, magicznej latarki
Cuda wywoływałem na ściennej tapecie
I gromadziłem długi czas pocztowe marki…

Bo było to jak podróż szalona po świecie,
Pełne przygód odjazdy w wszystkie świata częście…
Sen słodki, niedorzeczny, jak szczęście, jak szczęście…

"Novecento. Monolog" Alessandro Baricco .

Mówił: "Nie jesteś naprawdę skończony, póki masz w zanadrzu jakąś dobrą historię i kogoś, komu możesz ją opowiedzieć". On miał... dobrą historię. On sam był dobrą historią. Zwariowaną, to prawdą, ale piękną... 

 

Novecento, jak wskazuje podtytuł, ma formę monologu teatralnego. W niewielkim wstępie Alessandro Baricco określa swoją książkę jako formę pośrednią między tekstem przeznaczonym do wystawienia na scenie, a opowiadaniem do czytania na głos. Akcja utworu rozgrywa się na pokładzie statku Virgian pływającego na trasie Liverpool - Nowy Jork i przewożącego emigrantów do Ameryki na początku dwudziestego wieku. Narratorem jest trębacz, który w 1927 roku zaciągnął się do orkiestry okrętowej. Opowiada on historię swojej przyjaźni z pianistą o imieniu Danny Novecento, który urodził się na pokładzie statku i, jak ku swemu zdumieniu odkrywa wkrótce narrator, nigdy nie był na lądzie. 

 

Historia Novecenta to opowieść o kimś niezwykłym, nie tylko z powodu jego wielkiego talentu muzycznego, ale przede wszystkim ze względu na warunki, w których się wychował. To ktoś znający wyłącznie życie na statku, kogo cała wiedza o rzeczywistości jest w dużym stopniu zapośredniczona od innych. Komuś takiemu świat będzie się jawił jako bezbrzeżny ocean, niczym nieograniczony. Podobnie będzie widział życie. Uświadomienie sobie tego ostatniego może być rzeczą zarówno wyzwalającą, jak i przerażającą.

 

Piękny jest to monolog, nie tylko o przyjaźni, choć przecież historia Danny'ego przedstawiona jest przez jego pełnego empatii kolegę z orkiestry, lecz również o sztuce. Sztuce, która przekracza bariery klasowe, jest dialogiem, ciągłym poszukiwaniem. Novecento miał przykazane granie z nut, ale często łamał ten zakaz: improwizował, tworzył własną sztukę inspirując się słuchaniem tych, którzy mieli ochotę podzielić się z nim swoją muzyką, o co najłatwiej było w trzeciej klasie pasażerów. Czy można jednak żyć jedynie sztuką? Przemienić w nią swoje niezrealizowane marzenia? Za jej pomocą rozbroić smutek? Te pytania zostawia Novecento otwarte. 

 

"Najwyższy człowiek świata. O Józefie Czapskim" Adam Zagajewski

 Nie jestem pewien, czy można o nim powiedzieć, że miał "silną osobowość". Osobowość jest czymś, co ogranicza. Osobowość pokazuje się innym, jest ona instrumentem, za pomocą którego wywieramy presję na innych, podbijamy innych, kolonizujemy innych. (...) Czapski nie miał silnej osobowości, miał silne człowieczeństwo.  

 

Najwyższy człowiek świata składa się z dwóch części. Pierwsza nosząca tytuł Eseje zawiera pięc szkiców o Józefie Czapskim. Szósty nigdy nie powstał z powodu choroby i śmierci Adama Zagajewskiego. Najbardziej jednak poruszająca jest druga częśc książki pokazująca rozwój wzajemnej relacji między poetą a malarzem zatytułowana Rozmowa przyjaciół. Zaczyna się ona wpisem z dziennika Czapskiego ze stycznia 1983 roku, zapowiadającym wizytę młodego ówczas poety. Zapiskom dziennika towarzyszą wiersze i listy. Całość opracował i opatrzył posłowiem Andrzej Franaszek. 

 

 

Część esejów jest rozwinięciem tekstów okolicznościowych: wstępu do książki Czapskiego Tumult i widma, szkicu poświęconego wydanej po latach długoletniej korespondencji Czapskiego i Ludwika Herlinga, którzy poznali się w latach trzydziestych, ich związek przerwała wojna i zobaczyli się ponownie w latach siedemdziesiątych w Paryżu. Pretekstem do powstania ostatniego eseju była szwajcarska wystawa Czapskiego w październiku 2020 roku. Zagajewski interesująco zestawia w nim malarstwo Czapskiego z obrazami Pierre'a Bonnarda. Najciekawsze jednak wydają się dwa pierwsze szkice, najbardziej ogólne, choć wszystkie teksty zamieszczone w tym tomie służą do przedstawienia wielowymiarowej i niezwykłej postaci Józefa Czapskiego. Był on więźniem obozu sowieckiego, który przypadkiem uniknął losu innych polskich oficerów, żołnierzem Armii Andersa, członkiem paryskiej Kultury - ale jak pisze Zagajewski, jego osoba i twórczość zarówno eseistyczna, jak i przede wszystkim malarska przekraczała wymiar bycia świadkiem historii. Zawsze też prowadził podwójne życie między malarstwem a myśleniem, między książkami a sztalugami. Uprawianie malarstwa przez Czapskiego też charakteryzowało się pewną dwoistością - ogromna praca i dyscyplina, aby oddać moment olśnienia doznany w czasie, na przykład włóczegi po Paryżu. Przy czym pociągały go obiekty skromne, codzienne, więc malował wózki na dworcu, samotnych ludzi, białe miseczki na stole, a nie słynne budowle czy okolice. Jednak na czym najbardziej zależy Zagajewskiemu w swoich esejach, to nie jest stworzenie portretu świadka historii, pisarza czy malarza, a uchwycenie niezwykłości Józefa Czapskiego w takim czysto ludzkim wymiarze. 

 

Najlepiej to ostatnie oddaje druga część książki, najbardziej fascynująca, pokazująca migawki z rozwoju wzajemnej przyjaźni między poetą a malarzem. Zaczyna się od listownej reakcji na kilka wierszy Adama Zagajewskiego. Nie są one jedynymi poetyckimi utworami tu zamieszczonymi. Pozostałe powstały z inspiracji rozmowami z przyjacielem. Gdy się poznali w 1983 roku Józef Czapski miał osiemdziesiąt lat, jak pisze wcześniej w esejach Zagajewski: Już zdaje się nie jeździł na swoim sławnym motorowerze, już rzadko wybierał się do Paryża. Poza tym jednak, poza tymi dwoma ustępstwami na rzecz wieku, był człowiekiem w gruncie rzeczy młodym, pochłoniętym malowaniem, lekturami, rozmowami z przyjaciółmi. Trwająca sześć lat korespondencja ukazuje go coraz bardziej kruchego, tracącego wzrok, narzekającego na pamięć, ale dalej żywo, emocjonalnie reagującego. Listowne ślady ich sporów o rzeczy najważniejsze, a więc nierozstrzygalne, są najbardziej poruszające. Na przykład: Czapski piszący do Zagajewskiego, że jego tekst Po końcu świata opowiadający o tym, że po wszystkich kresach świata życie toczy się dalej, wywołuje w nim bunt. Stale widoczna jest w tej wymianie listów niezgoda na zło i ciągle wraca pytanie, upraszając, czy piękno świata, które przecież próbuje uchwycić sztuka, w jakiś sposób równoważy cierpienie. Według Czapskiego - nie. Piękno nie jest odpowiedzią, a strumieniem potężnym, równoległym. "Tobie śpiewa żywioł wszelki, bądź pochwalon Boże wielki". Ale naturalnie to piękno, ta chwała może być odczuta, uczczona, kiedy nie jesteś zmiażdżony przez śmierć najbliższej istoty; ależ nie tylko, nawet przez widok rozszarpanego kota na ulicy! Jednak przyznawał w listach, że poezja Adama Zagajewskiego działała na niego kojąco. Ostanie strony należą więc do niej. Cztery wiersze zamykające książkę są poetyckim portretem Czapskiego, pożegnaniem z przyjacielem i mistrzem. 

 

 

Cztery wiersze Adama Zagajewskiego

Nie pozwól rozpłynąć się skupieniu

 

Nie pozwól rozpłynąć się skupieniu 

Niech nieruchomo trwa błyszcząca chwila

choć kończy się kartka i migoce płomień

Jeszcze nie dostajemy do siebie

powoli jak ząb mądrości rośnie wiedza

Jeszcze wysoko na białych drzwiach

zakarbowany wzrost człowieka

Z daleka słychać trąbki wesoły głos

i zwiniętą jak śpiący kot piosenkę

To co mija nie w próźnię się obraca

Wciąż nowy węgiel rzuca w ogień palacz

Nie pozwól rozpłynąć się skupieniu

W suchym twardym materiale 

prawdę masz utrwalić

 

 

To

 

To, co tak ciąży

i pcha w dół,

to, co boli jak ból

i pali jak policzek,

to może być kamień

lub kotwica.

 

 

Moi mistrzowie

 

Moi mistrzowie nie są nieomylni.

To nie Goethe, który nie może

zasnąć tylko wtedy, gdy oddali

płaczą wulkany, ani Horacy,

piszący w języku bogów

i ministrantów. Moi mistrzowie

pytają mnie o radę. W miekkich

płaszczach narzuconych pośpiesznie

na sny, o świcie, gdy chłodny

wiatr przesłuchuje ptaki, moi

mistrzowie mówią szeptem.

Słyszę jak drży ich głos.

 

 

Stary malarz na spacerze

 

W kieszeniach przysmaki dla okolicznych psów

Już prawie nic nie widzi

Już prawie nie patrzy na drzewa i podmiejskie wille

Zna tu każdy kamień

Wszystko to malowałem próbowałem namalować myśli

I tak niewiele mi się udało

Świat ciągle rośnie rośnie niepowstrzymanie 

A jednak jest go coraz mniej 

 

_____

Źródło: Najwyższy człowiek świata. O Józefie Czapskim Adam Zagajewski; Wydawnictwo a5 Kraków 2023.